پل پیروزی

راه آهن سراسری ایران

.

توضیح: این نوشتار در پاسخ به فراخوان وبلاگ زروان و برای ضیافت دهم وبلاگ­های معماری با عنوان «معرفی و نقد یکی از آثار معماری ایران» و نیز به یاد دوست از دست رفته­ای نوشته شده است که پروژه طی فلات ایران با راه آهن، با خود او به رویا پیوست.

--------------------

«در جنگ جهانی دوم که انگلستان و آمریکا درصدد برآمدند آلمان هیتلری را از پا در آورند و هرچه بیشتر اسلحه به شوروی برسانند یگانه وسیله­ای که در جهان یافتند و این کار بسیار مهم را با آن تامین کردند همین راه آهن سراسری ایران بود و به همین جهت ایران را پل پیروزی نامیدند.» (سعید نفیسی، تاریخ معاصر ایران، 1345، صفحه 169)

--------------------

راه آهن سراسری ایران، پدیده­ای فراتر از یک تاسیسات ارتباطی ریلی است. راه آهن سراسری ایران آنچنان مجموعه­ای پیچیده و شگفت­انگیز از چالش­ها، رویدادها و تعاملات سیاسی، اجتماعی، مدیریتی، جغرافیایی، مهندسی، معماری و فرهنگی است که بهتر است آن را «پدیده راه آهن سراسری ایران» بنامیم.

.

راه آهن ایران علاوه بر یک شبکه گسترده ارتباطی ریلی که خزر را به خلیج فارس و غرب را به شرق ایران متصل کرده است مجموعه­ای از ساز و کارها و تشکیلات متنوع را نیز به همراه خود یدک کشیده و شامل می­شود.

.

علاوه بر تاسیسات و زیرساخت­های فنی، ماشین­آلات، لوکوموتیوها، واگن­ها، ایستگاه­ها، پل­ها، تونل­ها، بندرها، اسکله­ها، بهمن­گیرها و مجموعه بسیاری از آنچه که به صورت «فیزیکی» قابل مشاهده است، نباید فراموش کرد که در شکل­گیری و تداوم حیات این پدیده مجموعه­ای از تشکیلات اداری، خدمات، نگهداری و پشتیبانی، جابجایی بار و مسافر، تعداد بسیاری از کارگران، تکنیسین­ها، معماران، نقشه­برداران، زمین­شناسان، مهندسین و کارمندان، نهادهای سیاسی و بنگاه­های مالی هم سهم داشته­ و دارند. راه آهن سراسری ایران در توسعه و بهره­برداری از معادن و جابجایی مواد استخراج­شده، حمل و صدور تولیدات صنایع مختلف و بسیاری دیگر از فعالیت­های اقتصادی نقشی اساسی و مهم داشته است. در این میان باید به صدها هزار شغلی که به طور مستقیم و غیرمستقیم در ارتباط با راه آهن به وجود آمده­اند و چند میلیون خانواده ایرانی از طریق آن زندگی می­کنند نیز اشاره کرد.

.

این پدیده چندوجهی، درهم تنیده، گسترده و شگفت­آور بی­تردید یکی از پدیدهای ویژه و تاثیرگذار تاریخ معاصر ایران است که متاسفانه در کتاب­های درسیِ پس از واقعه 1357 با اشاره­ای چندسطری از کنارش گذشته شده و هدف «اصلی» از ایجاد آن خدمت به بیگانگان نشان داده شده است.

.

با اینکه در اواخر دوره قاجار نیز در بخش­هایی به طور بسیار محدود، ارتباطات ریلی از تهران به شهر ری (1265)، تبریز به جلفا (1295) و زاهدان به میرجاوه (1299) ایجاد شده بود اما طرح گسترده راه آهن سراسری ایران در دوره پهلوی اول به اجرا درآمد:

.

«در تاریخ نهم خردادماه 1304  قانونی گذشت که از هر سه کیلوگرم قند، شکر و چای که به ایران وارد می­شود یا در کشور فراهم می­کنند دو ریال عوارض برای ساختمان راه آهن بگیرند و بدین وسیله هزینه ساختمان راه آهن سراسری ایران فراهم شد. در 23 مهرماه 1306 شاهنشاه ایران نخستین کلنگ ساختمان راه آهن را در محل ایستگاه تهران بر زمین زد.» (نفیسی: 1345)

.

پس از 10 سال و یازده ماه و یازده روز در چهارم شهریورماه 1317 راه آهن سراسری ایران به طول 1394 کیلومتر توسط رضا شاه افتتاح شد.

.

در ساخت مجموعه، کنسرسیومی مشتمل بر 40 شرکت اروپایی (آلمانی، آمریکایی و سوئدی) و ایرانی همکاری داشته­اند. بین سال­های 1314 تا 1316 که اوج فعالیت­های ساخت و ساز بود بیش از 60 هزار نفر کار کرده­اند.

.

در این مدت 90 ایستگاه، 2 بندر بزرگ در شمال و جنوب، 124 تونل و 4190 پل بزرگ و کوچک، آبرو و گذرگاه ساخته شده که مهمترین آنها پل­های «اروین»، «ورسک» و پل ایستگاه تهران در شمال و پل­های رودِ «شورو آبدیز» و «کارون» در جنوب می­باشند. بعدها در دوره محمدرضا شاه پل فلزی «قطور» در آذربایجان نیز ساخته شد که در نوع خود کم­نظیر است و متاسفانه در جنگ ایران و عراق مورد حمله قرار گرفت و بعدها تعمیراتی بر روی آن انجام شد.

.

لازم به ذکر است که طی آن 10 سال با توجه به تعداد زیاد کارکنان، سختی کار و سوانح ناشی از آن 101 بیمارستان و درمانگاه بزرگ و کوچک نیز به طور همزمان در طول خط راه آهن ساخته شده است.

.

همزمان با فعالیت­های انجام­شده از 1306 تا 1317، جهت تامین نیازهای آینده در امور اداری، خدماتی و فنی عده­ای به اروپا فرستاده شدند و آموزشگاهی نیز در ایران تاسیس شد.

.

بلافاصله پس از افتتاح راه آهن سراسری، پروژه­های توسعه آن آغاز شد که متاسفانه به دلیل جنگ جهانی دوم و اشغال ایران ناتمام ماند. بعدها در دوره پهلوی دوم و سپس حکومتِ پس از سال 1357 به مرور بر طول خطوط راه آهن افزوده شد و توسعه بیشتری یافت.

.

در حال حاضر راه آهن سراسری ایران با خطوط اصلی و فرعی­اش مجموعا 11106 کیلومتر طول دارد (آمار 1385) و عرض آن 1435 میلیمتر است که مطابق استانداردهای بین­المللی می­باشد.

.

آمار متن از کتاب «تاریخ معاصر ایران» نوشته سعید نفیسی، 1345 و نیز وب سایت راه آهن ج.ا.ا نقل شده است.

--------------------

دیدگاه

از نظر نوشتار حاضر شاید نتوان در تاریخ معاصر ایران «اثری» به اندازه راه آهن سراسری ایران یافت که تا این اندازه فراگیر، گسترده، چندوجهی و تاثیرگذار بوده باشد. هرچند که بسیاری از بناها و تاسیسات این مجموعه به لحاظ معماری و مهندسی از ارزش­های ویژه­ای برخوردار بوده و هرکدام به طور مستقل قابل بررسی­اند اما آنچه که برای نوشتار حاضر مهم است میزان «تاثیرگذاری» و «نقش­آفرینی» گسترده این پدیده است که محصول فرد یا گروه خاصی نبوده و با مشارکت تمامی مردم به انجام رسیده است. از 2 ریال عوارضی که همه ملت برای قند و شکر مصرفی پرداخته­اند تا معماران، مهندسین، کارگران و اراده سیاسی، همه و همه در این «پروژه» سهیم بوده­اند و مطمئنا بدون مشارکت هیچکدام از آنها ایرانیان به این «آرزو» دست نمی­یافتند. شاید بتوان با مطالعه روند شکل­گیری این «پدیده» مدل، راهکار یا درسی برای دست­یابی به «آرزوهای» فعلی مردم ایران نیز یافت.

.

راه آهن سراسری ایران در جنگ جهانی دوم از سوی اشغالگران ایران «پل پیروزی» نام گرفت. آیا راه «پیروزی» برای خودِ ایرانِ ­امروز نیز همان «مشارکت و تلاشی» است که 80 سال پیش در ایجادِ «پل پیروزی» به نمایش گذاشت؟ 

 

لینک
دوشنبه ۱٧ فروردین ۱۳۸۸ - Bakhtyar Lotfi